از پيغمبر و « آخِرين » يعنى امت آخرالزمان ، بلكه مىگويند مقصود از « اوّلين » و « آخرين » هر دو همين امت آخرالزمان هستند منتها [ سابقين ] در ميان اوّلينشان بيشتر است تا آخرينشان . قرينه‌اش هم اين است كه در اول [ به شكل ] مخاطب مىفرمايد : « وَ كُنْتُمْ ازْواجاً ثَلاثَةً » شما سه نوع هستيد . اين « شما » كه مىگويد ، مىتوانيم بگوييم مخاطب در اينجا [ امت آخرالزمان است . ] البته محال نيست ولى بعيد است كه بگوييم اين « كُنْتُمْ » يعنى شما بشرها از اول عالم تا آخر عالم . ظاهر اين است كه « كُنْتُمْ » خطاب به امت آخرالزمان است : شما امت آخرالزمان سه دسته خواهيد بود : سابقين ، اصحاب الميمنة يا اصحاب اليمين و اصحاب المشئمه يا اصحاب الشمال ، خصوصاً كه ما قرائن ديگر هم از خارج بر همين مطلب داريم از جمله اين حديثى كه فريقين نقل كرده‌اند كه پيغمبر اكرم فرمود : « عُلَماءُ امَّتى كَانْبِياءِ بَنىاسْرائيلَ ( يا : افْضَلُ مِنْ انْبِياءِ بَنىاسْرائيلَ ) » « 1 » علماى امت من مانند انبياء بنىاسرائيل‌اند ( يا افضل از انبياء بنىاسرائيل هستند ) . و باز احاديث زيادى داريم كه پيغمبر اكرم فرمود اتباع من در قيامت از اتباع تمام پيغمبران ديگر بيشتر است يعنى كسانى كه به وسيلهء من به سعادت مىرسند با مقايسهء تمام امتهاى ديگر بيشتر هستند . در يك حديث فرمود در حدود سه ربع اهل بهشت امت پيغمبر آخرالزمان هستند . در اين صورت بعيد است كه كسى بتواند اين جور بگويد كه در تربيت پيغمبرهاى گذشته افرادى كه به مقام سابقين رسيده‌اند زياد بوده‌اند و در امت آخرالزمان افرادى كه به مقام سابقين برسند كمتر هستند . بنابراين ظاهر اين است كه قضيه از همين قرار است كه در هر دو ، خطاب به امت آخرالزمان است يعنى نظر فعلًا دربارهء اينهاست . شما اى امت آخرالزمان سه گروه هستيد : سابقان ، اصحابُ الْمَيْمَنَة ، اصْحابُ الْمَشْئَمَة ، ولى در ميان اولينِ شما از سابقان بيشترند تا آخرين شما . سخن بوعلى سينا مطلبى هست از بوعلى سينا راجع به همين آيه و راجع به اينكه آيا مجموعاً اهل سعادت بيشترند يا اهل شقاوت ؟ بعضى مىگويند مجموعاً اهل شقاوت بيشترند يعنى آنهايى كه عاقبت كارشان عذاب است بيشترند از آنهايى كه عاقبت كارشان نعيم است . اينجا يك ايراد و يك شبهه وارد شده است كه چگونه مىتواند چنين باشد كه مآل كارِ اكثريت مردم بر شقاوت باشد و مآل كار اقليت بر سعادت ؟ فلاسفه

--> ( 1 ) . علم‌اليقين فيض كاشانى ، ص 750 با عبارت « عُلَماءُ هذِهِ الْامَّةِ كَانْبِياءِ بَنىاسْرائيلَ » .